Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên

Từ ngàn xưa, vùng đất Tây Nguyên – Việt Nam đã là cái nôi của nhiều nhóm sắc tộc thiểu số, như: Jrai, Bahnar, Ê-đê, Giẻ, Raglai, Sê-đăng, Xtiêng, Mạ, Brâu, Churu, Mnông… Nói đến Tây Nguyên – Việt Nam, người ta sẽ nghĩ ngay đến những bản trường ca hào hùng, đến những lễ hội còn ít nhiều nét lạ thường, đến những ngôi nhà sàn, những bức tượng, những lán nhà mồ, nhưng đặc biệt là nghĩ đến nhạc cồng chiêng với một không gian văn hóa vừa được UNESCO công nhận là kiệt tác di sản văn hóa của nhân loại.

Cồng chiêng là những nhạc cụ được xếp vào bộ gõ và nhóm tự thân vang (autosonore). Loại nhạc cụ này được làm hoặc bằng đồng thau, hoặc bằng hợp kim đồng, vàng và bạc. Kích thước cũng thay đổi từ những chiếc có đường kính 20 cm đến 120 cm. Cồng là loại có núm ở giữa còn chiêng thì không. Để đánh cồng chiêng, người ta dùng một chiếc dùi bọc vải hoặc đôi lúc bằng tay.

Tuy nhiên, cồng chiêng Tây Nguyên lại không phải được sản xuất tại chỗ mà được đưa vào vùng đất này qua con đường thông thương, buôn bán, đổi chác với các vùng xung quanh. Và chúng được chính những nghệ nhân người dân tộc chỉnh âm lại để theo đúng thang âm riêng, làm nên những bộ nhạc cụ riêng cho dân tộc mình.

Nghệ nhân dân tộc chế tác cồng chiêng
Nghệ nhân chế tác

Nhạc cồng chiêng Tây Nguyên đã gắn liền với đời sống của người dân nơi đây. Thực vậy, tiếng cồng chiêng vang lên từ lúc mỗi người dân Tây Nguyên còn nằm trong nôi cho đến tận khi được đưa xuống mồ: tiếng cồng chiêng trong lễ Bluh tongia momuai (Lễ thổi tai) của một đứa trẻ như để khẳng định sự tồn tại của thành viên mới này trong cộng đồng; cồng chiêng vang lên trong Bông hua pơdo (lễ cưới) là để chúc mừng đôi bạn trẻ được sống mãi mãi hạnh phúc và nhắc nhớ cho họ về truyền thống của cha ông; tiếng nhạc cồng chiêng trong hơmech kơtec (Lễ chúc sức khỏe) của một người già để mừng thọ và chúc cho người đó được sức khỏe dồi dào; và cồng chiêng lại vang lên để nói lời tiễn biệt với những thành viên đã khuất trong cộng đồng; và cuối cùng, tiếng cồng chiêng chỉ dứt khỏi một người, từ sau lễ Pơthi (Lễ bỏ mả) thường diễn ra ba năm sau khi chết, để xóa đi sự hiện diện của thành viên ấy trong cộng đồng.

Cồng chiêng tạo nên không gian đầy huyền bí cho buổi lễ
Đội Cồng chiêng nhí trong một lễ hội

Trong cuộc sống đời thường, tiếng cồng chiêng ngoài việc vang lên để cổ vũ những chiến binh trong các trận đánh chống lại quân thù hay thú dữ đến phá hoại buôn làng, còn được trỗi vang lên để thể hiện niềm vui sau những vụ mùa bội thu hay những trận chiến thắng lợi. Tuy nhiên, cũng không ít lần, cồng chiêng lại vang lên với một nhịp điệu não nề, buồn tẻ. Đó là những lúc mà cộng đồng đang phải đối mặt với những tai họa như: dịch bệnh, thiên tai, mất mùa…

Ngoài vai trò là những nhạc cụ, cồng chiêng còn là phương tiện giao tiếp của người miền núi giữa họ trong cộng đồng và ngay cả với thần linh. Theo quan niệm của người Tây Nguyên, mỗi cái cồng con chiêng đều mang trên mình một vị thần, họ cũng có đời sống tình cảm và gia đình riêng. Đó là những vị thần có sức mạnh, và những vị thần linh này có thể mang đến niềm hạnh phúc, sự thịnh vượng nhưng cũng kéo đến những sự bất hạnh cho buôn làng khi bị làm cho nổi giận.

  Cồng chiêng mang đến cho lễ hội những bản trường ca hào hùng
  Cồng chiêng – linh hồn của mọi lễ hội

Với tất cả những giá trị lịch sử, nghệ thuật, xã hội và âm nhạc, ngày 25 tháng 11 năm 2005, không gian văn hóa nhạc cồng chiêng của các dân tộc thiểu số Tây Nguyên đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa của nhân loại. Tuy nhiên, ngày nay, kiệt tác văn hóa này đang bị đe dọa nghiêm trọng do sự giảm sút về số lượng của những nghệ nhân và nhạc sĩ cồng chiêng chuyên nghiệp trong các buôn làng; do các giai điệu và bản nhạc chiêng cổ cũng bị thất truyền; nhưng nghiêm trọng hơn là do sự thu hẹp của không gian văn hóa, nơi mà nhạc cồng chiêng vẫn hằng ngày được tấu lên.

Cùng nhau chúng ta hãy thực hiện những chương trình bảo tồn, phát huy và cầu chúc cho các dân tộc Tây Nguyên một tương lai rực rỡ trên vùng đất đại ngàn nhưng kì bí này được đắm chìm trong không gian văn hóa cồng chiêng, vừa truyền thống vừa hiện đại.

Huy Quyền-simplevietnam.com

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: