Công trình giữ gìn thi hài Bác Hồ- Bài 1: 16°C ± 0,1°C và 75% ± 5%

LTS – Đầu năm 1969, trước tình hình sức khỏe của Chủ tịch Hồ Chí Minh ngày một xấu, khó qua khỏi, Bộ Chính trị đã quyết định phương án bảo quản giữ gìn thi hài Bác ngay sau khi Bác qua đời, để đồng bào cả nước, đặc biệt là đồng bào và chiến sĩ miền Nam được gặp Bác – như ý nguyện của Bác – sau ngày đất nước thống nhất, Bắc Nam sum họp…

Trong điều kiện chiến tranh ác liệt và khoa học kỹ thuật của Việt Nam còn lạc hậu, công trình bảo quản thi hài Bác được Đảng và Chính phủ ta nhờ vào sự giúp đỡ của Liên Xô. Tuy nhiên, bên cạnh phương án 1 – nhờ sự giúp đỡ của bạn, chúng ta cũng chủ động phương án 2 – phát huy tính tự lực tự chủ, năng động sáng tạo, tự mình tìm ra cách bảo quản gìn giữ thi hài Bác, nếu phương án 1 có trục trặc. Với lòng kính yêu Bác Hồ vô hạn, với ý thức trách nhiệm của người lính, nhóm kỹ sư công binh QĐNDVN đã thực hiện thành công công trình trong điều kiện cực kỳ khó khăn và thời gian gấp gáp…

SGGP xin trích đăng lời kể của Đại tá kỹ sư Nguyễn Trọng Quyển, nguyên Chủ nhiệm công trình nói trên.

Đông đảo các tầng lớp nhân dân vào Lăng viếng Bác.

Một ngày đầu xuân Kỷ Dậu (1969), tôi đang làm việc như thường lệ tại Phòng thiết kế công trình ở 14B Lý Nam Đế (Hà Nội) thì nhận được điện của Phó Tư lệnh Binh chủng Công binh Trần Bá Đặng: lên Bộ Tổng tham mưu nhận nhiệm vụ.

 

Tại bản doanh Bộ Tổng tham mưu, Phó Tổng Tham mưu trưởng Phùng Thế Tài tiếp chúng tôi. Ông nói năng bỗ bã như thường ngày: “Tớ giao cho các cậu một việc: phải tạo cho được trong hòm kín có tiết diện 1m², dài 2m, nhiệt độ và độ ẩm bên trong tuyệt đối ổn định, nhiệt độ là 16°C ± 0,1 đến 0,2°C và độ ẩm là 75% ± 5%, thông số đó phải giữ ổn định thường xuyên. Thời hạn đạt được thông số càng nhanh càng tốt. Tư lệnh Binh chủng trực tiếp chỉ đạo, làm đến đâu báo cáo đến đó. Phải giữ bí mật tuyệt đối…!”. Lúc đó tôi cảm thấy đằng sau lời dặn dò của ông như chứa đựng một điều cực kỳ nghiêm trọng…

Phó Tư lệnh Binh chủng Công binh giao nhiệm vụ cho tôi, Trưởng ban thiết kế công trình (Binh chủng Công binh), trực tiếp phụ trách tổ thử nghiệm. Vì phải giữ bí mật, tôi chỉ chọn 2 kỹ sư, là anh Bùi Danh Chiêu, chuyên về thông gió, điều hòa và anh Phạm Hoàng Vân, chuyên trách điện nước. 3 anh em chúng tôi từng làm việc với nhau nhiều năm, đã thiết kế thi công mấy công trình tránh bom đạn cho Bác và Bộ Chính trị. Nhưng công việc được giao lần này chưa hề có tiền lệ. Thời điểm đó ở VN chưa có một trung tâm thí nghiệm về điều hòa nhiệt độ, thiết bị điều hòa dân dụng càng hiếm hoi. Đây là một thử thách lớn đối với chúng tôi…

Phòng thử nghiệm ở 14B Lý Nam Đế chỉ được trang bị 2 máy điều hòa dân dụng của Nhật là UC26 và WPH105 mà 3 anh em đã từng lắp cho các công trình sơ tán cấp cao, chỉ cần giữ mát và thông thoáng chứ không tính đến biên độ dao động về nhiệt, ẩm. Còn ở đây yêu cầu hoàn toàn khác. Làm thế nào để bên trong hình hộp bằng tôn với dung tích 2m³ có được môi trường nhiệt độ bằng 16°C ± 0,1 đến 0,2°C và ẩm độ ở mức 75% ± 5%? Chúng tôi tìm đến các chuyên gia đầu ngành về điều hòa khí hậu như ông Bùi Vận Trân ở Ủy ban Khoa học Nhà nước và ông Nguyễn Ngọc Chấn, giảng viên Đại học Xây dựng, để hỏi. Các ông cũng chỉ biết như trong sách, vì cũng chưa nhìn thấy các máy điều hòa của Nhật bao giờ !?

Một tuần lễ trôi qua với trên 30 lần thử nghiệm. Mỗi lần lấy nhiệt kế từ khối hình hộp bằng tôn ra, ở vạch đỏ vẫn là 20, 19 rồi 18, 17°C lại chỉnh và vi chỉnh. Nhiệt độ hạ xuống 16, 15°C nhưng không dừng lại lâu tại một nấc nào, nghĩa là kim nhiệt kế luôn luôn dao động từ 1°C trở lên… 3 anh em hội ý bàn bạc trao đổi, người đưa ra biện pháp này, người giải pháp nọ. Lại thử nghiệm, mà mỗi biện pháp được đem ra thử nghiệm phải qua đủ các công đoạn. Thêm 2 tuần nữa vật lộn với máy, với vi chỉnh, thông số nhiệt và ẩm theo yêu cầu vẫn không xuất hiện trên nhiệt kế, thông số vẫn dao động 0,5 – 0,6… Ba anh em lo lắng. Nhưng rồi một sáng kiến lóe ra, anh Bùi Danh Chiêu đưa ra một giải pháp: “Ta để máy UC chỉ nhiệt độ thấp dưới 16°C rồi cho dừng lại đấy, giữ kim chỉ số đứng yên không dao động. Ta chỉ điều chỉnh máy WPH đưa nhiệt của máy WPH105 trộn vào khối hộp tôn và sau đó chỉnh và vi chỉnh máy…”. Nghe anh Bùi Danh Chiêu trình bày sáng kiến mới, tôi reo lên: “Hay quá! Rất hợp lý!”.

Chúng tôi lập tức bắt tay vào thử nghiệm ngay phương pháp này. Lại phối hợp với nhau giữa 2 máy, chỉnh rồi vi chỉnh. Thấp thỏm. Hy vọng. Đêm đó tôi trăn trở khó ngủ. Giải pháp của Bùi Danh Chiêu chắc chắn sẽ thành công. Nhưng… cấp trên đi tìm cái thông số xử lý môi trường vi khí hậu này để làm gì nhỉ? Không lẽ…

Vì sốt ruột, rạng sáng hôm sau, tôi phóng xe đạp tới phòng thử nghiệm sớm hơn thường lệ 2 giờ. Không ngờ Chiêu và Vân cũng có mặt. Nhìn cặp mắt thâm quầng của đồng đội, tôi hiểu chúng tôi cũng cùng nỗi trăn trở mà không thể nói ra lời.

Lại tiếp tục thử nghiệm theo phương pháp mới. Sau 3, 4 ngày liên tục chỉnh và vi chỉnh, con số lý tưởng, con số ước mơ gần một tháng qua đã nằm trong tay tổ thử nghiệm. Anh em đã tạo được trong hình hộp dung tích 2m³ thông số nhiệt độ và ẩm độ theo đúng yêu cầu là 16°C ± 0,1 đến 0,2°C và 75% ± 5%. Điều quan trọng khác là tổ thử nghiệm đã nắm rõ quy trình thao tác kỹ thuật để tạo ra được một môi trường vi khí hậu theo đúng yêu cầu.

Hôm sau là chủ nhật, nhưng khi nghe tin, Phó Tổng Tham mưu trưởng và Phó Tư lệnh Binh chủng Công binh vẫn xuống ngay 14B Lý Nam Đế. Sau khi xem chỉ số ghi trên nhiệt kế và ẩm kế, hai ông cố giấu niềm vui lộ trên nét mặt và ra lệnh: “Các cậu làm lại toàn bộ quá trình”. Một giờ sau, Phó Tổng Tham mưu trưởng trực tiếp lấy nhiệt kế, ẩm kế từ khối hộp ra xem. Ông chuyển cho Phó Tư lệnh: “Cậu xem đi!”. Phó Tổng Tham mưu trưởng lần lượt bắt tay 3 kỹ sư: “Tốt! Tốt! Nhưng các cậu nên thử đi thử lại vài ngày nữa cho chắc!”.

Mấy ngày sau, 3 anh em lại lúi húi bên khối hộp. Do đã nắm chắc được cái chìa khóa thao tác nên quy trình thử nghiệm diễn ra thuận lợi.

Ba hôm sau, 2 thủ trưởng xuống kiểm tra lần cuối. Phó Tổng Tham mưu trưởng Phùng Thế Tài trực tiếp lấy nhiệt kế, ẩm kế. Qua cặp kính lão, ông xem đi xem lại rồi đưa cho Phó Tư lệnh Binh chủng Công binh Trần Bá Đặng. Nhiệt kế 16°C chỉ xê dịch tí chút! Ẩm kế chỉ 75%! Phó Tổng Tham mưu trưởng Phùng Thế Tài nắm chặt tay từng người, nhắc đi nhắc lại lời khen: “Các cậu rất giỏi!”. Ông nhìn từng người một cách trìu mến như muốn chia sẻ nỗi vất vả khó nhọc của anh em. Phó Tư lệnh Binh chủng Công binh theo thủ trưởng ra xe, lát sau ông quay lại nói với tổ trưởng Nguyễn Trọng Quyển: “Cậu cho anh em nghỉ ngơi vài ngày, chuẩn bị nhận nhiệm vụ mới!”.

Theo khoa học, việc bảo quản thi hài hiện đại phải có 2 yếu tố cực kỳ quan trọng:

– Một môi trường vi khí hậu với nhiệt độ tiêu chuẩn là 16°C và ẩm độ 75%. Nhiệt độ này phải hết sức ổn định, không cho phép dao động quá 0,2°C. Để nhiệt độ dao động khi 0,3°C, khi 0,4°C hoặc 0,5°C, lên xuống như thế sẽ làm cho da biến dạng, đặc biệt là các lỗ chân lông sẽ hở to và cứng lại làm cho râu, tóc rụng dần. Độ ẩm cũng phải giữ đúng chuẩn là 75% ± 5%.

– Hóa chất đặc biệt để giữ cho các tế bào như đang “sống” làm cho các cơ quan bắp không bị teo, các khớp không xơ cứng. Ngoài ra để tăng độ “tươi” của da cần có những loại kem đặc chủng…

Vào thời đó, 2 yếu tố trên đây chỉ có ở Viện Bảo vệ thi hài Lênin ở Mátxcơva do các chuyên gia Liên Xô đã nghiên cứu từ những năm cuối thập kỷ 20 của thế kỷ trước.

Phó Tổng Tham mưu trưởng Phùng Thế Tài giao một bức thư ngắn giới thiệu tôi đến Viện Quân y 108 làm việc với bác sĩ chủ nhiệm khoa giải phẫu bệnh lý Nguyễn Gia Quyền. Tôi đoán là sắp nhận một công trình quan trọng gì đây…

Bác sĩ Nguyễn Gia Quyền dẫn tôi sang khu nhà xác của Bệnh viện Đồn Thủy nằm kề phía sau nhà tang lễ cũ. Sát tường nhà tang lễ, ở hai bên có 2 hành lang đi vào nhà xác. “Cơ sở làm việc của khoa chỉ có thế này thôi, bây giờ mình muốn có một buồng kín nhỏ đủ cho một vài người làm việc với một cái bàn như thế này!”, ông Quyền vừa nói vừa chỉ vào một cái giường sắt, trên đậy một cái lồng bàn đang giữ xác người mới mất.

Tôi đi ra hành lang quan sát và suy nghĩ, bất giác nảy ra ý định: dùng luôn cái hành lang này mà cải tạo! Đề xuất đó được chủ nhiệm khoa chấp nhận. Trở về cơ quan, tôi giao nhiệm vụ cho các anh: Lam Sinh, kỹ sư xây dựng, làm thiết kế cải tạo, Bùi Danh Chiêu, kỹ sư thông gió, làm phương án điều hòa không khí, Phạm Hoàng Vân, kỹ sư điện nước, lo thiết bị điện nước phục vụ công trình.

Ngay hôm sau, 4 anh em tới hiện trường đo đạc, vẽ phác đồ cải tạo lên mặt đất tại chỗ để bàn phương án – Hành lang bên phải nhà tang lễ đáp ứng được kích thước của căn buồng: chiều dài 3m, rộng 2m – Còn chiều cao? Hành lang cao trên 4m, chúng tôi thống nhất chỉ đến 2,5m là đủ.

Thiết kế đã được thống nhất: căn buồng có dung tích 15m³ (2m x 3m x 2,5m = 15m³), đủ chỗ đặt một cái giường, vài người làm việc đứng quanh, chỗ đặt máy và làm bảo ôn. Chúng tôi thiết kế cải tạo căn buồng, đặc biệt chú ý đến việc bảo ôn 2 bức tường tiếp giáp mặt ngoài và trần nhà để giữ được nhiệt độ ít thẩm thấu ra ngoài, bảo đảm được sự ổn định của nhiệt độ trong phòng.

Người lo lắng nhất là Bùi Danh Chiêu vì thí nghiệm vừa rồi dung tích chỉ 2m³, còn ở đây dung tích gấp 7,5 lần. Công suất máy cao hơn nhiều lần, lấy đâu ra máy và điều chỉnh đến bao giờ mới đạt được thông số nhiệt, ẩm như đã thành công ở 14B Lý Nam Đế (Hà Nội).

Bộ phận kỹ thuật công trình, những người đầu tiên được viếng Bác tại Hội trường Ba Đình (từ trái sang – hàng trái: Trần Bá Đặng; Bùi Danh Chiêu và một số nhân viên kỹ thuật – Hàng phải: Nguyễn Trọng Quyển, Nguyễn Lam Sinh và một số nhân viên kỹ thuật).

Phương án cải tạo được Phó tư lệnh nhanh chóng thông qua. Lực lượng thi công công trình mật được điều đến. Phó tư lệnh động viên: “Đây là một công trình rất quan trọng, yêu cầu hoàn thành gấp, càng nhanh càng tốt nhưng phải đạt chất lượng như bên y tế yêu cầu. Các đồng chí đoàn kết, ủng hộ nhau mà làm cho tốt. Bộ tư lệnh tin sẽ thành công vì đã kinh qua công trình thử nghiệm, hãy tự tin mà làm!”.

Đây chỉ là một công trình nhỏ với dung tích 15m³ nhưng là một công trình cải tạo trên một không gian quá hẹp nằm giữa gian nhà tang lễ và buồng giải phẫu bệnh lý (mổ xác) – vẫn đang làm việc bình thường. Để giữ bí mật tuyệt đối, bộ đội chỉ thi công khi không có lễ tang hoặc vào ban đêm…

Ở công trình mới, công việc đặt máy và điều chỉnh để có được thông số nhiệt, ẩm theo yêu cầu, lần này dù trong một môi trường khác, dung tích gấp 7,5 lần nhưng chúng tôi đã nắm được các bí quyết trong kỳ thử nghiệm vừa qua, nên đã thực hiện thành công: nhiệt độ, ẩm độ ổn định gần như tuyệt đối. Kết quả thử nghiệm vừa rồi đã được ứng dụng thành công ở công trình quan trọng có mật danh 75A này.

Ngày 3-9, Đài Tiếng nói Việt Nam đưa thông báo của Trung ương và Chính phủ cho nhân dân cả nước và bè bạn khắp năm châu tin Chủ tịch Hồ Chí Minh từ trần. Tại Hội trường Ba Đình, những người có trách nhiệm tổ chức lễ quốc tang đều có mặt. Thế là mọi sự chuẩn bị được tiến hành trong âm thầm, lặng lẽ và tuyệt đối bí mật từ lâu, nay đã vỡ òa…

Ngày 10-9-1969, trong khi lễ truy điệu đang diễn ra tại Quảng trường Ba Đình, tôi nhận được lệnh cùng Phó tư lệnh lên Đá Chông (mật danh là K9).

Đá Chông là một vùng đồi núi, cây cối rậm rạp, thỉnh thoảng lại nhô lên một cụm đá nhọn như chông. Đồi cao Đá Chông nằm sát ngay bờ sông Đà chảy từ Hòa Bình về Việt Trì, Phú Thọ, cách Hà Nội khoảng 60km, xa đường giao thông chính, xa các khu dân cư, rất có lợi cho việc bảo đảm bí mật. Sinh thời, Bác thường lên Đá Chông vừa nghỉ ngơi thư giãn, vừa làm việc. Ở K9 có nhà ở, có hầm ngầm kiên cố tạo điều kiện thuận lợi cho việc cải tạo, xây dựng công trình mới.

Trong cuộc họp ở Đá Chông ngày 10-9-1969, tôi được thủ trưởng bộ giao phụ trách công trình cải tạo K9 thành công trình giữ gìn lâu dài thi hài Bác. So với các công trình trước đây, khối lượng công việc ở Đá Chông lớn gấp nhiều lần và đa dạng hơn. Thời gian quy định chỉ trong 3 tháng, cụ thể phải hoàn thành vào dịp kỷ niệm 25 năm ngày thành lập QĐND VN 22-12-1969.

Việc cải tạo K9 thành một công trình bảo quản thi hài Bác lâu dài mang mật danh K84 (K84 = K9 + 75) gồm một số công trình ngầm và nổi cần được cải tạo. Với công trình ngầm phải phá đi xây lại nhiều chỗ. Trước đây hầm ngầm là một công trình tránh bom đạn, nơi Bác trú ẩn, cho nên nóc hầm có một tấm tăng cường bằng bê tông cốt thép rất dày, có thể chống bom 3.000 bảng.

Hầm này được xây dựng từ năm 1965 khi chiến tranh phá hoại lan tới Hà Nội. Phải cải tạo căn hầm để đặt máy điều hòa, cải tạo cửa để quay giường thi hài đưa vào trong hầm. Như vậy là phải phá nguyên khối bê tông cốt thép dày 1,2m mà không được làm hỏng các công trình liên quan. Chúng tôi bàn phương án giải quyết. Vì không được gây tiếng nổ để giữ bí mật khi bóc lớp đất đá phía trên nóc hầm, phải đào một khoang giếng, sâu khoảng trên 3m. Lúc đáy giếng chạm vào khối bê tông cốt thép, bắt đầu dùng khoan tay khoan từng mũi, cứ 5cm² khoan một mũi, khoan liên tục 24/24 giờ.

Tiểu đoàn 2 Trung đoàn 259 công binh, do đồng chí Trần Sĩ Yêm chỉ huy, đảm nhận thi công. Vì thời gian cấp bách, chúng tôi thiết kế đến đâu anh em làm đến đấy. Có những chi tiết chưa kịp vẽ, chúng tôi trực tiếp hướng dẫn cho anh em ngay tại hiện trường… Tính ra các chiến sĩ công binh đã khoan tất cả 1.800 mũi tạo điều kiện để phá nóc hầm bằng xà beng, búa, đục.

Các cán bộ, chiến sĩ, chuyên gia kỹ thuật tham gia công trình Đá Chông, đều phải tuân thủ tuyệt đối nguyên tắc bảo mật “không gây tiếng nổ, không lộ ánh sáng, không liên lạc với người ngoài (kể cả người thân)”. Điều kiện ăn ở của anh em hết sức kham khổ. Một lần, các ông Lê Quang Đạo, Phạm Ngọc Mậu, Phùng Thế Tài, Vũ Văn Cẩn lên kiểm tra tiến độ công trình, qua chỗ bộ đội đang ăn cơm. Thấy mỗi người chỉ 1 bát con, còn lại toàn bánh bột mì cứng đơ. Ông Vũ Văn Cẩn, Phó Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần kiêm Cục trưởng Quân y, xót xa: “Bộ đội chỉ ăn thế này mà lao động suốt ngày thì không ổn đâu!”…

Công trình nổi gồm một buồng lớn hơn 75A nhiều lần là buồng đặt thi hài Bác, còn dành để tiếp khách đặc biệt đến viếng Bác trong những ngày lễ lớn. Cách đặt các thiết bị điều hòa, bảo ôn vừa bảo đảm kỹ thuật vừa đạt yêu cầu thẩm mỹ. Cánh cửa cũng là một vấn đề, thật kín để giữ ổn định nhiệt độ lại vừa đẹp. Muốn vào buồng đặt thi hài phải qua một buồng đệm, một cửa kín. Từ buồng đệm có một cửa ngách để xuống hầm ngầm, đưa thi hài xuống hầm ngầm bằng hệ thống thanh trượt dốc có hãm. Khi đưa giường vào thanh trượt, người đẩy giường khẽ giữ bên cạnh giường là vào hầm nhẹ nhàng.

Trong quá trình thi công, mỗi hạng mục công trình đều có những khó khăn phức tạp riêng, nhưng thử thách lớn nhất với bộ phận kỹ thuật vẫn là việc xử lý môi trường vi khí hậu ổn định bảo đảm đúng thông số kỹ thuật theo yêu cầu như lúc Bác nằm ở 75A. Khối tích ở buồng lớn và hầm ngầm lớn gấp 3 lần 75A. Vậy phải có số thiết bị điều hòa gấp 6 lần. Các thiết bị điều hòa làm lạnh từ Liên Xô gửi sang, do sự cố kỹ thuật, đều không sử dụng được. May mắn làm sao: Văn phòng Trung ương Đảng đã có được số máy điều hòa do Đảng Cộng sản Nhật mua hộ. Với số lượng máy lớn, phải bố trí hợp lý nơi đặt máy vừa bảo đảm kỹ thuật, vừa bảo đảm thẩm mỹ.

Nhờ kinh nghiệm ở các công trình trước đây, không những anh em đã tìm được thông số nhiệt, ẩm lý tưởng mà còn thiết kế một hệ thống tự động điều khiển từ xa, không cần người ra vào điều khiển ảnh hưởng xấu tới môi trường. Trong điều kiện sinh hoạt và thi công khó khăn như trên, công trình K84 vẫn được chúng tôi hoàn thành đúng tiến độ.

Đúng đêm 21-12-1969, các đồng chí lãnh đạo cấp cao của Đảng, Chính phủ và quân đội đã hộ tống thi hài Bác lên K84 – Đá Chông…

Suốt 6 năm chiến tranh (1969 – 1975), Bác Hồ đã yên nghỉ ở Đá Chông. Cho đến lúc đất nước ta giành được độc lập, thống nhất hoàn toàn, sau khi hoàn thành việc xây Lăng, thi hài Bác được rước về Lăng tại Quảng trường Ba Đình, thủ đô Hà Nội.

Đến nay, công trình Đá Chông đã được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử quốc gia, đã mở cửa cho khách trong cả nước đến thắp hương trước bàn thờ Bác, thăm viếng nơi vị cha già yên nghỉ trong những năm tháng chiến tranh, đồng thời để thưởng ngoạn mảnh đất thiêng “sơn thủy hữu tình”.

Năm 2005, bộ phận kỹ thuật tham gia thiết kế và chỉ đạo xây dựng cụm 3 công trình này: 75A, 75B và K84, được tặng Giải thưởng Nhà nước.

Đại tá kỹ sư NGUYỄN TRỌNG QUYỂN, nguyên Chủ nhiệm công trình, kể;
PHAN SĨ QUÁN ghi

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: