Lấp lánh con mắt biển

Trên vùng biển mênh mông ở Vân Đồn, gần chục năm nay có một doanh nghiệp (DN) nuôi trai cấy ngọc là Công ty Taiheiyo Shinju, cho dù nhiều DN cùng Iĩnh vực ở đây đã bỏ nghề từ lâu. Tuy doanh thu chưa lớn, nhưng sản phẩm của Công ty đã được một số thị trường trong nước, thế giới biết đến và ngày càng ưa chuộng. Trên cả nước hiện nay chỉ có duy nhất DN này sản xuất ngọc trai từ giai đoạn nuôi cấy đến chế tác thành sản phẩm trang sức. Năm 2005, Công ty Taiheiyo Shinju được nhận giải thưởng “Sao Vàng đất Việt”, giải thưởng cao quý dành cho những DN Việt Nam biết phát huy nội lực, làm ra những sản phẩm uy tín, làm vinh danh thương hiệu Việt.

Châu báu mang sự sống

Biển Vân Đồn một ngày tháng 11, mặt nước sóng sánh xanh thẳm. Chiếc canot nhỏ xíu, do ông Miosi, một chuyên gia nuôi ngọc trai người Nhật thuộc Công ty Taiheiyo Shinju điều khiển, rẽ trên đầu những con sóng lao vun vút ra Vịnh Bái Tử Long. Giữa mênh mông sóng nước, thấy những chiếc thuyền câu thật nhỏ bé, mong manh. Biển Vân Đồn vốn nổi tiếng từ thời Bắc thuộc đến thế kỷ XX về khai thác, cũng như giá trị của ngọc trai nơi đây. Tuy nhiên để chủ động nuôi cấy và chế tác thành những sản phẩm cao cấp thì tới nay mới thành hiện thực.

Đưa trai lên bờ để đánh rửa ký sinh.
Hết 20 phút thì tới nơi nuôi trai. Từ xa, khu vực nuôi trông như những ruộng dưa hấu. Những quả phao nằm im phăng phắc, xếp thành từng luống. Khoảng cách giữa mỗi quả phao là 5 mét, neo được 4 dây trai. Có tất cả hơn 2 triệu con trai đang được neo như vậy ở điểm nuôi số 1 này (công ty có 2 điểm nuôi). Ông Miosi cho biết: Ngọc trai được xem là thứ châu báu duy nhất mang sự sống, nó được sinh dần trong lòng một con trai sống, qua sự chuyển hóa các chất trong nước biển (như đồng, ion, mangan, bạch kim, titan…) để thành lớp xà cừ bọc ở viên ngọc. Nhật Bản và Trung Quốc có nền công nghiệp nuôi trai cấy ngọc. Riêng ngọc trai nước ngọt Trung Quốc tuy chất lượng không bằng trai nước biển, nhưng đã làm đảo lộn thị trường bởi giá rất rẻ. Đây là nguyên nhân khiến số DN nuôi trai ở nước ta cứ vơi bớt dần. Hiện cả nước chỉ còn hơn 10 đơn vị.

Sau khi thực tế ở vùng biển nuôi trai này, chúng tôi thêm hiểu vì sao ngọc trai được xem là châu báu mang sự sống, và vì sao người ta yêu quý ngọc trai đến thế. Con trai để cấy ngọc không khai thác tự nhiên mà phải là trai giống do Công ty sản xuất, nuôi cấy trong bể. Đến khi con trai lớn bằng hạt gạo mới đưa ra biển để sống tự nhiên. Mỗi tháng thay một lần lưới cho phù hợp với độ lớn của trai. Sau 1 năm, chỉ có khoảng 30% số trai đủ “sức khỏe” để cấy nhân ngọc. Sau năm nữa chỉ còn gần 30% trong số này số trai có thể cho ngọc. Đó là chưa nói đến chất lượng. Từ khi nuôi trai giống đến khi cấy ngọc và thu hoạch, các bước chăm sóc trai tuân thủ theo qui trình ngặt nghèo. Mỗi tuần, trai lại được đưa lên bờ 1 lần để bắn tỉa những phù du, sinh vật bám vào thân cho sạch sẽ. Để có được sản phẩm là 1 viên ngọc trai, thì không chỉ mất thời gian tối thiểu là 3 năm mà còn yêu cầu sự chăm sóc cẩn thận của con người với kỹ thuật và bàn tay khéo léo.

ở 2 điểm nuôi, hơn 200 công nhân của Công ty làm việc trong một dây chuyền khép kín. Mọi công đoạn đều quan trọng như nhau, nhưng phần cấy nhân ngọc được xem là khó nhất. Những thợ cấy ngọc như 1 bác sĩ phẫu thuật, tách con trai ra và đưa nhân ngọc vào ruột nó, nhưng nếu không khéo tay thì con trai sẽ chết hoặc ngọc sẽ bị trai nhả ra ngay sau khi xuống biển. Một thợ lành nghề, 1 ngày cấy được từ 500-600 con trai.

Sao Vàng đất Việt

Cấy nhân ngọc vào thân trai.
Cơ sở nuôi trai cấy ngọc hôm nay của Công ty Taiheiyo Shinju vốn là liên doanh giữa Bộ Thủy sản (cũ) và một DN của Nhật Bản, nhưng làm ăn thua lỗ nên nhượng lại cơ sở vật chất cho Công ty, với số vốn ban đầu là 1 triệu USD (năm 1999). 3 năm sau khi tiếp nhận lại, Công ty vẫn còn rất nhiều khó khăn: Công tác điều hành sản xuất trên nền một DN đã đổ vỡ rất khó vì bộ máy tan rã, công nhân lành nghề đã bỏ đi; việc áp dụng kỹ thuật nuôi trai cấy ngọc của Nhật Bản vào điều kiện môi trường ở Vân Đồn chưa thực sự ăn khớp. Là DN có vốn đầu tư nước ngoài, nhưng chèo lái, đưa Công ty vượt qua khó khăn lại hoàn toàn phụ thuộc vào đội ngũ công nhân Việt Nam, mà lãnh đạo trực tiếp là Phó Tổng giám đốc Công ty Lê Nam Trung. Sau khi dành thời gian nghiên cứu về kinh nghiệm hơn 100 năm nuôi trai cấy ngọc của Nhật Bản, cuối năm 2003, Công ty mạnh dạn áp dụng nhiều sáng kiến cải tiến kỹ thuật, như: Sinh sản trai nguyên liệu, quy trình nuôi dưỡng và chăm sóc trai cấy, kỹ thuật cấy, hệ thống bè nuôi chuyên dụng với từng loại trai, áp dụng công nghệ chế tác… Các đề tài nghiên cứu về sinh sản giống, cấy nhân tạo ngọc, nuôi dưỡng và sinh khối tảo phục vụ sinh sản trai nguyên liệu lai tạo giữa giống trai Việt Nam và Trung Quốc, giữa trai giống Vân Đồn và Cô Tô được thực hiện rất thành công. Đặc biệt, quy trình nuôi trai cấy ngọc đã được Công ty khép kín từ công đoạn đầu là sinh sản trai nguyên liệu cho đến chế tác những sản phẩm trang sức, mỹ nghệ ngay tại Vân Đồn. Đây được đánh giá là thành công mang tính sống còn, mà công ty hiện là đơn vị duy nhất trong cả nước thực hiện được. Máy móc, thiết bị được đầu tư theo hướng chuẩn hóa và chuyên môn hóa từng công đoạn, quy trình như: Máy quay li tâm, máy ozôn, máy bảo ôn, máy lọc nước tinh khiết, hệ thống giá cấy inox liên hoàn, máy soi và kiểm tra trai cấy… Sau 5 năm thử nghiệm, năm 2004 là năm đầu tiên Công ty có số ngọc trai xuất khẩu lớn (171 kg ngọc cao cấp), doanh thu trên 3 tỷ đồng (tăng 112% so năm 2003). Năm 2007, Công ty đã xuất khẩu 550 kg ngọc, doanh thu 18 tỷ đồng. Năm 2008, Công ty dự tính xuất khẩu trên 800 kg ngọc, doanh thu 30 tỷ đồng. ở Nhật Bản, Công ty có một tổng đại lý phân phối mang tên Spice, tại quần đảo Kobe, với giá xuất khẩu luôn ở mức đỉnh (1.500-4.000 USD/kg ngọc thô). Để vào thị trường Nhật Bản, ngọc trai của Công ty Taiheiyo Shinju phải đáp ứng được 6 tiêu chí đánh giá chất lượng sản phẩm theo quy định của Hiệp hội Xuất khẩu ngọc trai Nhật Bản về độ bọc, độ bóng, hình dáng, màu sắc, kích cỡ và tì vết. Công ty xuất khẩu 90% sản phẩm ngọc thô, còn lại để chế tác sản phẩm trang sức cao cấp, với hàng chục dòng hàng khác nhau, bước đầu được người tiêu dùng ưu chuộng. Năm 2005, Công ty được Uỷ ban Hợp tác kinh tế quốc tế tặng bằng khen vì có thành tích trong công tác xây dựng và phát triển thương hiệu tham gia hội nhập kinh tế quốc tế. Hiện Công ty đang mở rộng lĩnh vực đầu tư ra vùng biển Cô Tô để nuôi trai tại đây, và một số lĩnh vực khác với qui mô khoảng 3 triệu USD; tiếp tục miệt mài nghiên cứu, tìm tòi trong lĩnh vực sản xuất ngọc trai, nghề không giàu nhanh, nhưng phát triển rất bền vững. Quảng Ninh đang rất cần những DN như vậy.

Nguyên Hạnh

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: