Dẫn hướng thuyết minh về Chăm-pa

Kiến thức cần thiết khi thuyết minh về “Chăm”

Chủ đề “Chăm” quả thật là một nội dung rất “chăm” ! Với HDV mới tập tành ra nghề thì “choáng váng”, lẫn người đã “dày dạn chinh chiến” cũng đôi lúc cảm thấy “ngọng”, nhất là khi không thường xuyên có “dịp” nói về Chăm. Người hướng dẫn viên khi giới thiệu về một dân tộc thiểu số là đủ mệt, huống chi Chăm lại là một dân tộc lẫy lừng về lịch sử, có nền văn hóa vô cùng đặc sắc, đặc biệt là di tích những công trình kiến trúc bằng gạch cũng quá nhiều chuyện để nói. Bài viết này mong muốn cung cấp một định hướng mang tính chất cá nhân, giúp hướng dẫn viên dễ dàng trong việc thu thập tài liệu cũng như sắp xếp và có định hướng sử dụng đúng đắn.

Có 3 nội dung kiến thức, gắn liền với 3 chủ đề – khung cảnh thuyết minh khác nhau. Đó là :

1. Văn hóa Chăm (hiện tại).

2. Vương quốc Chăm-pa (cổ).

3. Đền tháp Chăm.

Chủ đề thứ nhất dùng để giới thiệu về dân tộc Chăm và đưa khách vào tham quan một làng của người Chăm. Cách thức giới thiệu, nội dung giới thiệu cũng giống như cách thức khi giới thiệu một dân tộc thiểu số khác. Gồm một số nội dung chi tiết như :

1.1.Tổng quan

1.2.Tín ngưỡng – tôn giáo

1.3.Phong tục – tập quán

1.4.Lễ hội

1.5.Trang phục

1.6.Nhạc cụ truyền thống

1.7.Nghề truyền thống : giới thiệu hai nghề nổi bật là dệt và gốm.

1.8.Văn học cổ, chữ viết Chăm hiện tại và đừng quên giới thiệu thể loại văn học Lục bát Chăm (thể ariya).

V.v… Những nội dung này, HDV dễ dàng tìm được trong sách vở, đặc biệt là internet.

Chủ đề thứ hai khi muốn giới thiệu về lịch sử dân tộc Chăm, đây là nội dung thuộc phần “câu chuyện đường dài”, dùng trên tuyến (đi ô tô lẫn đi bộ) khi mà những gì hiển hiện trên tuyến không quá nổi bật hay khi muốn giới thiệu rõ thêm về lịch sử khi tham quan đền – tháp Chăm.

Đã có nhiều sách vở, tài liệu đề cập về nội dung này, chỉ xin nhắc một số “tiêu điểm” mà HDV cần nắm khi nói về lịch sử của vương quốc Chăm-pa cổ, là :

2.1.Mối liên quan giữa ba vương quốc Đại Việt – Chăm-pa – Angkor trong bối cảnh ảnh hưởng của hai nền đại văn hóa cổ là Trung Hoa và Ấn Độ.

2.2.Đặc điểm địa hình của lãnh thổ đã ảnh hưởng như thế nào đến lịch sử, tiến trình xây dựng và phát triển vương quốc, cũng như quá trình suy vong của vương quốc.

2.3.Mối quan hệ giữa người Chăm với vùng đất Tây Nguyên xưa.

2.4.Tôn giáo, quốc giáo của vương quốc qua các thời kỳ, và sự ảnh hưởng của việc phân hóa trong lãnh thổ vương quốc vì nội dung này.

2.5.Có thể nhắc thêm một số tình tiết, chi tiết về người Chăm, vương quốc Chăm-pa cổ có liên quan đến lịch sử vưong quốc Đại Việt.

Chủ đề thứ ba có thể nói là nội dung thú vị nhất khi giới thiệu về “Chăm” (nói chung). Để có nội dung thuyết minh “ăn khách”, HDV cần thu thập thông tin ở các chủ đề là :

3.1.Văn hóa Ấn Độ đã ảnh hưởng thế nào đến đền tháp Chăm (về vị trí, kiến trúc, kết cấu, …), nhất là về vũ trụ quan thần thánh.

3.2.Vị trí của đền tháp Chăm trong thiết chế kiểu mẫu của một tiểu quốc Chăm và trong đời sống tín ngưỡng của cư dân Chăm pa cổ.

3.3.Bố cục chung của một khu (nhóm) đền tháp Chăm.

3.4.Kết cấu, kiến trúc, chức năng của đền thờ chính (kalan).

3.5.Kết cấu, kiến trúc, chức năng của các công trình phụ, như tháp hỏa (kosa geha), gopura, madapa.

3.6.Chủ đề điêu khắc. Ở nội dung này, hướng dẫn viên cần nắm được những nét chính của v
ật phẩm điêu khắc, khắc họa thêm một số truyền thuyết Ấn Độ hay cả truyền thuyết đã được Chăm bản địa hóa để làm “sống” lại phần hồn của vật phẩm khi đưa du khách đến tham quan, chiêm ngưỡng (tuy nhiên, nội dung này khi đến Bảo tàng Điêu khắc Chăm tại Đà Nẳng thì HDV … không cần, bởi thuyết minh viên của bảo tàng là quá tuyệt rồi, có đúng không bạn ?).

Bốn nội dung chính nên thuộc là (nói thêm với những ai khi đến Cam Bốt – với những nội dung có liên quan này, những kiệt tác điêu khắc đá thật như “sống lại” khi ta đến thăm viếng Angkor !).

3.6.1. Brahma (đừng lầm lẫn với Brahman) : nét điêu khắc chính là tượng thần bốn mặt, vật cưỡi là thiên nga.

3.6.2. Vishnu : nét điêu khắc chính là có bốn cánh tay và/hoặc vị thế thần đang nằm trầm tư trong biển vũ trụ Ananta.

3.6.3. Shiva : nét điêu khắc chính là thần đang ở điệu bộ nhảy múa.

3.6.4. Linga Yoni.

Một số nội dung khác là cần thiết khi đến những nơi “tập trung” đông đúc các vật phẩm điêu khắc như ở bảo tàng Chăm, bảo tàng Lịch sử hay thánh địa Mỹ Sơn (tuy nhiên theo tôi, những nội dung này là quá nhiều so với một hướng dẫn viên không phải thuyết minh viên tại điểm; do vậy, nếu có quan tâm thì bạn nên thu thập và học thuộc, còn không thì cũng nên thu thập rồi xem qua một lần cho biết), là :

3.6.5. Lokapala – các vị thần phương hướng, lưu ý nét khác biệt chính là ở vật cưỡi của các thần.

3.6.6. Ganesa – vị thần thông thái có đầu voi, có thể kể thêm chuyện người Việt đã Việt hoá vị thần này như thế nào (chuyện Phật Vòi ở Nam Trung bộ).

3.6.7. Ramayana – lưu ý nội dung của trường ca được thể hiện qua những nét điêu khắc Rama, Sita, Ravana, Hanuman … trên các đài thờ.

3.6.8. Apsara.

3.6.9. Naga.

3.6.10. Nandin.

3.6.11. Garuda.

3.6.12. V.v … (Indra, Agni, Yama, Varuna, Vayu, Kubera, Isana, Surya, …)

3.6.13. Một số điêu khắc Phật giáo của Chăm pa cổ như tượng Phật, Bồ tát, La hán, Hộ pháp …

Mười ba nội dung vừa nêu trên, nếu HDV nắm rõ thì không những giúp cho việc giới thiệu, thuyết minh về “Chăm” mà còn giúp cho việc hiểu rõ, nắm bắt và thuyết minh, giới thiệu về văn hóa Khmer Nam Bộ. Đúng là học một mà được hai ! Thậm chí có thể còn được nhiều hơn nữa, ví dụ như đi xa hơn về Cam-Bốt hay Xiêm-la, Ấn Độ.

3.7.Sự phân loại các vật phẩm điêu khắc Chăm-pa : Nêu lý do xác định niên đại cho các di vật, di tích của nghệ thuật này là một vấn đề nan giải, từ đó các nhà Chăm-pa học đã phải dựa vào sự phát triển của nghệ thuật điêu khắc Chăm-pa. Giới thiệu cách sắp xếp, phân loại hiện nay; nêu những nét điêu khắc chính của 10 giai đoạn.

Ở chủ đề cuối này, bạn không khó để tìm kiếm tư liệu trên internet hoặc nhiều sách vở có liên quan.

Việc “phân loại” kiến thức về Chăm theo ba chủ đề trên là giúp HDV từng bước hệ thống hóa kiến thức, từng bước xây dựng nền tảng kiến thức cho bản thân, phục vụ tốt cho yêu cầu của nghề.

3 Responses

  1. cực cực khó! cám ơn anh nhiều nha!

  2. anh da danh trung tam ly tui em roi cai nay la gam ca ngay chua het.anh co tai lieu gi ve cham co the chia se cho em duoc khong ah thnk.peace

  3. Hic, a lý giải các vấn đề mà a đặt ra đi ạ. E là khách du lịch đến thăm blog của a thui. Các vấn đề a đặt ra atractive quá.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: